Temat:

Podejrzany / oskarżony - prawa i obowiązki w procesie karnym

Podejrzanym w procesie karnym jest osoba, co do której wydano postanowienie o przedstawieniu zarzutu popełnienia konkretnego przestępstwa, albo której bez wydania takiego postanowienia postawiono zarzut w związku z przystąpieniem do przesłuchania w charakterze podejrzanego (art. 71 § 1 kpk).

Oskarżonym jest osoba, przeciwko której wniesiony został do właściwego sądu akt oskarżenia lub też, co do której oskarżyciel publiczny wniósł o warunkowe umorzenie postępowania (art. 71 § 2 kpk).

• Prawa podejrzanego / oskarżonego:

Podejrzany / oskarżony ma prawo;

• do składania wyjaśnień,
• do odmowy składania wyjaśnień lub odpowiedzi na pytania,
• korzystania z pomocy obrońcy,
• do składania wniosków o dokonanie określonych czynności w postępowaniu przygotowawczym,
• do żądania przesłuchania go z udziałem ustanowionego obrońcy, którego niestawiennictwo nie tamuje przesłuchania (art. 300, 301 kpk)
• do końcowego zapoznania z materiałami postępowania w toku postępowania przygotowawczego podejrzany ma prawo brać udział
  w czynnościach niepowtarzalnych (art. 316 kpk).

Ponadto:

• podejrzanego informuje się na piśmie o przysługujących mu uprawnieniach i ciążących na nim obowiązkach (art. 300 kpk)
• w toku postępowania sądowego oskarżony może wypowiadać się, co do wszelkich kwestii podlegających rozstrzygnięciu (a więc co do wszystkich zgromadzonych dowodów, sposobu przeprowadzenia postępowania przygotowawczego itd.)
• oskarżony ma prawo do składania wniosków dowodowych i wszelkich innych wniosków procesowych
• oskarżony bierze udział w czynnościach dowodowych, w rozprawie
  i posiedzeniu sądu
• podejrzany/oskarżony może zaskarżać orzeczenia i zarządzenia naruszające jego prawa lub szkodzące jego interesom,
• musi zastać poinformowany o treści stawianych mu zarzutów i ich podstawach faktycznych (art.313, 314 kpk)
• oskarżony musi zostać zaznajomiony z treścią aktu oskarżenia i ma prawo sformułowania odpowiedzi na akt oskarżenia (art. 338 kpk)
• ma prawo przeglądać akta sprawy (art. 156 § 1 kpk)
• może uzyskać bezpłatnie na swe żądanie odpis każdego orzeczenia
  (art. 157 § 1 kpk)
• przysługuje mu prawo do swobodnego kontaktu z obrońcą (art. 73 kpk)
• Obowiązki podejrzanego / oskarżonego

Podejrzany / oskarżony ma obowiązek:

• poddać się oględzinom zewnętrznym ciała a także innym badaniom nie naruszającym integralności ciała np. można odeń pobrać odciski palców, fotografować go oraz okazywać innym osobom (art. 74 § 2 pkt. 1 kpk),
• poddać sie niezbędnym dla postępowania badaniom psychologicznym
  i psychiatrycznym a także badaniom połączonym z dokonywaniem zabiegów na ciele podejrzanego (poza zabiegami chirurgicznymi) o ile dokonuje ich uprawniony pracownik służby zdrowia z zachowaniem wskazań wiedzy lekarskiej i tylko wówczas, gdy zabiegi te nie zagrażają zdrowiu podejrzanego (chodzi tu np. o pobranie krwi lub wydzielin organizmu)
• jeżeli podejrzany pozostaje na wolności ma on obowiązek stawiać się na każde wezwanie organu prowadzącego postępowanie przygotowawcze oraz zawiadamiać tenże organ o każdej zmianie miejsca zamieszkania lub pobytu trwającej dłużej niż 7 dni – w przypadku nieusprawiedliwionego niestawiennictwa podejrzanego organ prowadzący postępowanie może zarządzić jego przymusowe doprowadzenie.(art. 75 §1 i 2 kpk)
• jeśli podejrzany przebywa poza granicami kraju ma powinien on wskazać adres dla doręczeń w kraju, jeśli tego nie uczyni to wszelkie skierowane doń pisma procesowe dołącza się do akt sprawy i uznaje za doręczone (art. 138 kpk)

 

Podejrzany/oskarżony nie ponosi odpowiedzialności za zatajenie prawdy lub mówienie nieprawdy, a więc nie ponosi odpowiedzialności karnej za przestępstwo składania fałszywych zeznań (art. 233 kk)

Oskarżony nie ma obowiązku dostarczania dowodów ani przeciwko sobie ani na swoją korzyść.

Sytuacje obrony obligatoryjnej:

- oskarżony jest nieletni, głuchy, niemy, niewidomy, zachodzi uzasadniona wątpliwość, co do jego poczytalności lub sąd uzna za konieczną obecność obrońcy z uwagi na istnienie w sprawie okoliczności utrudniających obronę, a także w postępowaniu przed sądem okręgowym, jako sądem pierwszej instancji, jeżeli oskarżonemu zarzucono zbrodnię lub też jest on pozbawiony wolności.

Zasada domniemania niewinności

Zgodnie z art. 42 ust. 3 Konstytucji "każdego uważa się za niewinnego, dopóki jego wina nie zostanie stwierdzona prawomocnym wyrokiem sądu" Zasada ta swe odzwierciedlenie znalazła także w treści art. 5 § 1 kpk, który stanowi, iż "oskarżonego uważa się za niewinnego, dopóki jego wina nie zostanie udowodniona i stwierdzona prawomocnym wyrokiem".

Domniemanie to "przerzuca" ciężar wykazania dowodów świadczących o winie konkretnej osoby na oskarżyciela publicznego.

Konsekwencje działania w prawie polskim zasady domniemania niewinności są następujące:

• winy nie można domniemywać- oskarżyciel ma obowiązek ją udowodnić,
• oskarżony nie ma obowiązku dowodzenia swej niewinności
• oskarżony ma prawo do odmowy składania wyjaśnień i ta okoliczność nie może być traktowana jako obciążająca w jakikolwiek sposób oskarżonego.
• jeśli wina nie zostanie oskarżonemu w sposób jednoznaczny udowodniona- musi zapaść wyrok uniewinniający.

Z zasadą domniemania niewinności niezwykle ściśle związana jest zasada "in dubio pro reo"(art.5 § 2 kpk) oznaczająca, iż wszelkie nie dające się usunąć wątpliwości tłumaczone muszą być na korzyść oskarżonego.